Türk Tiyatrosunda İz Bırakan 10 Efsane Eser

Bugün, 27 Mart Dünya Tiyatro Günü olarak kutlanmaktadır. Tiyatro, birey ve toplum arasındaki derin bağları ortaya koyarak, insanın kendini tanıma ve sorgulama sürecine katkı sağlamaktadır. Tiyatronun ülkemiz açısından hem kültürel mirasımızı yaşatmak hem de toplumsal problemlerimizi sorgulamak için önemli bir araçtır. Türk tiyatrosu, tarihsel ve kültürel derinliklere sahip olup, toplumun sosyal yapısını, değerlerini, geleneklerini ve göreneklerini yansıtarak insanları bilinçlendirmeyi amaçlamaktadır.  

Tiyatro tarihimizde pek çok önemli eser sahnelenmiştir. Bu yazıda Türk Tiyatrosunda iz bırakan 10 efsane eser listesini sizler için hazırladık. Bundan önce dünya tiyatro günü nedir ve nasıl ortaya çıkmıştır konularına değineceğiz.  

Dünya Tiyatro Günü Nedir? Nasıl Ortaya Çıktı? 

Dünya Tiyatro Günü, tiyatronun sanat ve kültür üzerindeki etkisine değinmek, sanata olan ilgiyi artırmak ve tiyatro sanatçılarının emeğini takdir etmek amacıyla kutlanan uluslararı bir gündür. 1961 yılında UNESCO’ya bağlı Uluslararası Tiyatrolar Birliği (ITI) 27 Mart tarihini Dünya Tiyatro Günü olarak ilan etmiştir. Bu özel günün fikri, dönemin ITI Başkanı Arvi Kivimaa tarafından Helsinki ve Viyana’da düzenlenen konferanslarda gündeme getirilmiştir. 27 Mart, İskandinav ülkelerinin desteğiyle kabul etmiştir. Aynı zamanda Paris’te Uluslar Tiyatrosu’nun açılış günüyle de örtüşmektedir.  

Dünya Tiyatro Günü’nde gelenekselleşen önemli uygulamalardan biri de evrensel bildiridir.  Her yıl, dünyaca ünlü bir tiyatrocu, yönetmen veya yazar bugün için özel bir mesaj kaleme almaktadır. Konu hakkındaki ilk bildiri 1962 yılında Fransız sanatçı Jean Cocteasu tarafından yazılmıştır. Ayrıca 1993 yılında Venezuela ITI Merkezi tarafından 1962 ile 1993 yılları arasındaki bütün bildirgeler iki cilt şeklinde yayımlanmıştır. Bugün, Dünya Tiyatro Günü 100’den fazla ülkede çeşitli etkinliklerle kutlanmaya devam etmektedir.  

Türk Tiyatro Tarihinde İz Bırakan 10 Oyun 

Türkiye’de pek çok başyapıt niteliğinde tiyatro oyunu bulunmaktadır. Bu önemli eserler arasından Türk tiyatro tarihinde iz bırakan 10 efsane oyun listesi şu şekildedir: 

Şair Evlenmesi – Şinasi

Şair Evlenmesi, Türkiye’nin ilk modern tiyatro eseri olarak kabul edilmektedir. Aynı zamanda geleneksel tuluat tiyatrosundan, metne dayalı modern tiyatro anlayışına geçilmesiyle Batılı anlamda tiyatronun başlangıcını simgelemektedir. Şinasi tarafından yazılan Şair Evlenmesi, 1860 yılında kaleme alınmıştır. Bu eser döneminde çeşitli eleştirilere maruz kalmıştır. Ancak 2. Meşrutiyet sonrasında dilbilimci İbrahim Necmi Dilmen’in öncülüğünde Selanik’te bir tiyatro topluluğu tarafından tekrardan sahnelenmiştir.  

Şair Evlenmesi eserinin, toplumsal eleştiri yönü oldukça güçlüdür. Eser, görücü usulü evliliğin oluşturabileceği sıkıntılar ele alınmıştır. Aynı zamanda din adamlarının otoritelerini kötüye kullanmaları ve toplumun cehaleti gibi konulara değinilmiştir.  

Lüküs Hayat – Cemal Reşit Rey 

Lüks Hayat, opera tarzında bir tiyatro olup, 1933 yılında Cemal Reşit Bey tarafından beslenmiştir. Lüküs Hayat Opereti, Türk tiyatrosunun en sevilen eserlerinden biridir. Ancak, operetin sözlerinin kime ait olduğu kesin olarak bilinmemektedir. İstanbul Şehir Tiyatroları’na olan ilgi 1930’lu yıllarda azalmaya başlamıştır. Bu sırada dönemin tiyatro yönetmeni Muhsin Ertuğrul, müzikal bir oyun sahneleme fikrini ortaya atmıştır. Bu fikrini Cemal Reşit Bey ve Ekrem Reşit Bey’e sunmuştur. Bazı iddialara göre, iki kardeş eserin sözlerini yazmak için yeterli vakit bulamamıştır. Böylece dönemin ünlü şairi Nazım Hikmet’e bu görevi vermişlerdir. Ancak, Nazım Hikmet o dönemde hapiste olması sebebiyle eserde Ekrem Reşit Bey’in imzası yer almaktadır. Ancak başka bir iddiaya göre ise, operetteki yalnızca bazı şarkı sözlerinin Nazım Hikmet’e ait olduğu söylenmektedir.  

Lüküs Hayat eseri, ilk kez Cumhuriyet’in 10. yıl kutlamalarında izleyicilerle buluşmuştur. 1958’de Zeki Alpan ve 1962’de Muammer Karaca tarafından sahnelenen oyun, 1985’ten sonra İstanbul Şehir Tiyatrolarına taşınmıştır. Oyunun en unutulmaz versiyonlarından biri ise Haldun Dormen’in sahneye koyduğu, Zihni Göktay’ın Rıza karakterini canlandırdığı versiyon olmuştur. 

Keşanlı Ali Destanı – Haldun Taner  

Keşanlı Ali Destanı, Türk epik tiyatrosunun en önemli örneklerinden biridir. Bu eser, Haldun Taner’in usta kaleminden çıkmış olup toplumsal eleştirileriyle dikkat çeken bir başyapıttır. Cumhuriyet’in ilk yıllarından Demokrat Parti dönemine kadar uzanan süreçte, Sineklidağ’da yaşayan Ali’nin aklı ve kalbi arasında yaşadığı iç çatışmaları anlatmaktadır.  

Oyun, ilk kez 31 Mart 1964 yılında Gülriz Sururi ve Engin Cezzar Tiyatrosu’nda sahnelenmiştir. Üstelik yalnızca altı yıl içerisinde Türkiye’de 493 defa sahnelenerek rekor kırmıştır. Yurt dışında da büyük ses getiren bu oyun, günümüzde hala sahnelenmeye devam etmektedir.  

Sersem Kocanın Kurnaz Karısı – Haldun Taner 

Sersem Kocanın Kurnaz Karısı, geleneksel Türk tiyatrosu unsurlarını Batılı anlatım teknikleriyle harmanlayan önemli bir eserdir. Bu eser, Haldun Taner tarafından 1969 yılında kaleme alınmıştır. Osmanlı Ermenisi Tomas Fasulyeciyan’ın Bursa’da kumpanyasını ayakta tutma mücadelesini anlatan bu oyun, üç perdelik bir trajikomik olarak sahnelenmiştir.  

Oyun, ilk kez Çetin İpekkaya ve Haldun Taner’in kurduğu Bizim Tiyatro’da oynanmıştır. 1978’de ise İstanbul Şehir Tiyatroları’nda Münir Özkul’un da yer aldığı kadroyla sahnelenmiştir. Aynı zamanda 1999’da Orhan Alkaya yönetiminde müzikal olarak yeniden seyircilerle buluşmuştur. Bu eser, günümüzde de Devlet Tiyatroları tarafından sahnelenmeye devam etmektedir.  

Toros Canavarı – Aziz Nesin 

Aziz Nesin’in 1970 yılında kaleme aldığı Toros Canavarı, toplumsal eleştiri içeren mizahi bir tiyatro klasiğidir. Bu oyun, zor koşullarda geçenen sıradan bir adam olan Nuri Sayaner’in, yanlışlıkla yıllardır arasan bir seri katil sanılarak hapse atılmasını anlatmaktadır. Eser, sistemdeki çarpıklıkları ve bürokrasinin absürtlüğünü hicvetmektedir. Hem güldüren hem de düşündüren Toros Canavarı, Aziz Nesin’in keskin zekası ve mizahi diliyle öne çıkmaktadır. Üstelik her dönemde izleyiciyi derinlemesine etkileyen önemli klasiklerden biri olmaya devam etmektedir.  

Kanlı Nigar – Sadık Şendil

Kanlı Nigar, 1970 yıllarında ortaya çıkmış olup, Sadık Şendil’in unutulmaz eserlerinden biridir. Bu eser, kökleri Karagöz-Hacivat oyunlarına dayanan klasik bir tiyatro uyarlaması olarak bilinmektedi. Kanlı Nigar, ilk olarak Hayali Küçük Ali (Mehmet Muhittin Sevilen) tarafından kaleme alınmıştır. Üstelik sahne uyarlamasında Münir Özkul ve Altan Karındaş gibi usta isimlerle canlandırılmıştır. Geleneksel Türk Tiyatrosu’nun izlerini yansıtan bu eser, Nigar’ın yeni taşındığı mahallede genelev açmasıyla gelişen komik olayları konu almaktadır. Ayrıca,İsmail Dümbüllü’nün kavuğunu Münir Özkul’a devrettiği özel anlardan birine vesile olan önemli eserden biridir.  

Yedi Kocalı Hürmüz – Sadık Şendil

Yedi Kocalı Hürmüz, geleneksel Türk tiyatrosunun eğlenceli ve hareketli yapısını yansıtan popüler bir eserdir. Tiyatro sahnelerinden beyaz perdeye taşınan bu komedi klasiği Sadık Şendil tarafından yazılmış olup, 1960’lı yıllarda sahnelenmiştir. Eser, birden fazla kocayı aynı anda idare etmeye çalışan Hürmüz’ün başına gelen eğlenceli olayları konu almaktadır. Bu oyun, yıllar içinde birçok usta yönetmen tarafından sahnelenmiştir.  

Büyük prodüksiyonların önemli oyunlarından bir olan Yedi Kocalı Hürmüz, 2017 yılında Müjdat Gezen’in yönetiminde yeniden sahnelenmiştir. Bu versiyonda, Birce Akalay, Yonca Evcimik, İlker Ayrık ve Aykut Taşkın gibi ünlü isimlerin rol almıştır. Günümüzde mevcut olarak farklı ekipler tarafından oynanan bu eser, klasik Türk tiyatrosunun en sevilen yapıtlarından biridir.  

Vatan Yahut Silistre – Namık Kemal 

Namık Kemal’in en bilinen eserlerinden biri olan Vatan Yahut Silistre, 1872 yılında kaleme alınmıştır. Üstelik yerli tiyatroda romantik türün ilk örneklerinden biri olarak öne çıkmaktadır. Bu eser, vatanseverlik teması üzerine kurulu olup, 1873’te Gedikpaşa’daki Güllü Agop Kumpanyası tarafından sahnelenmiştir. Ayrıca prömiyere tarihe en olaylı tiyatro oyunlarından biri olarak geçmiştir. Seyircilerin oyundan etkilenerek ayaklanması sonucunda Namık Kemal Magosa’ya sürgün edilmiştir. Aynı zamanda, Bereketzade İsmail Hakkı, Nuri Bey, Ahmet Mithat Efendi ve Ebuzziya Tevfik gibi isimler de zararlı yayın çıkarmak suçlamasıyla Rodos ve Akka’ya gönderilmiştir. Yaşanan bu olaylara rağmen bu eser, Türk edebiyatında özgürlüğü ve vatan sevgisini ustalıkla anlatan en güçlü eserlerden biridir. 

Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz – Aziz Nesin 

Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz, Aziz Nesin’in aynı isimli romanından uyarlanan bir tiyatro oyunudur. Bu eser, devlet kayıtlarında ölü olarak görülen bir adamın başından geçen trajikomik olayları anlatmaktadır. Nesin, bu eserinde devlet ve birey ilişkisini sorgularken, toplumsal yapıyı ise ustalıkla hicvetmektedir. Oyun, 1989-1990 ve 1993-1998 sezonlarında Kenan Işık tarafından sahnelenmiştir. Ayrıca, 1999-2000 sezonundan 2011’e kadar Ali Düşenkalkar ve Ali Sürmeli gibi usta oyuncular tarafından da oynanmıştır. Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz oyunu, Aziz Nesin’in mizahi üslubuyla izleyiciye güldürürken düşündüren bir deneyim sunmaktadır.  

Hisseli Harikalar Kumpanyası – Haldun Dormen  

Hisseli Harikalar Kumpanyası, Haldun Dormen tarafından kaleme alınmış olup, Türk tiyatrosunun en sevilen müzikallerinden biri olarak bilinmektedir. Bu eser, ilk olarak 1980 yılında sahnelenmiştir. Ayrıca Dormen ve Egemen Bostancı’nın yönetmenliğinde izleyicilerle buluşmuştur. Müzikalin, şarkı sözleri Çiğdem Talu’ya, besteleri Melih Kibar’a ve müzik yönetimi Esin Engin’e aittir. İlk versiyonunda Nevra Serezli, Erol Evgin, Adile Naşit, Ayşen Gruda, İlyas Salman, Mehmet Ali Erbil gibi dev isimler yer almıştır. Üstelik Türkiye genelinde 600’den fazla sahnelenen bu müzikal, günümüzde de sahnelenmeye devam eden en önemli yapıtlardan biridir.